Düşünce tarihinin en sarsıcı, en net ve muhtemelen hazmetmesi en zor cümlelerinden biri, Atina sokaklarında ölüme mahkûm edilen yaşlı bir bilgenin dudaklarından dökülmüştür. Sokrates’in savunması sırasında söylediği ve öğrencisi Platon (Eflatun) aracılığıyla çağları aşarak zihnimize bir çivi gibi çakılan o muazzam uyarı:

“Sorgulanmayan bir hayat, yaşanmaya değmez.”

İlk okuyuşta insana biraz kibirli, hatta fazlasıyla sert gelebilir. İnsan kendi kendine sorar: “Nasıl yani, her sabah işe gidip geldiğim, aileme baktığım, faturalarımı ödediğim ve sıradan mutluluklar peşinde koştuğum bu hayat, sadece üzerine derin felsefi analizler yapmıyorum diye değersiz mi?” Ancak Platon’un bizden istediği şey, hepimizin karanlık odalara kapanıp hayatın anlamsızlığı üzerine depresif metinler yazmamız değildir. Onun bahsettiği “sorgulama”, hayatın direksiyonunda gerçekten kimin oturduğunu fark etme eylemidir.

Bugün modern çağın o baş döndürücü hızı içinde, devasa bir “otomatik pilot” modunda yaşıyoruz. Sabah çalan alarmla başlıyor, sosyal medyada kaydırılan ekranlarla zihnimizi uyuşturuyor, başkalarının beklentilerini kendi hayalimiz sanarak kariyer basamaklarını tırmanıyor ve günün sonunda yorgunluktan tükenmiş halde uykuya dalıyoruz. Takvim yaprakları hızla eksilirken durup kendimize o en temel, o en hayati soruyu sormayı unutuyoruz: “Ben şu an ne yapıyorum ve bunu neden yapıyorum?”

Sorgulanmayan bir hayat; başkalarının yazdığı bir senaryoda, sana biçilen figüranlık rolünü ezbere oynamaktır. Toplumun, modanın, ailenin veya ekonomik sistemin sana dayattığı başarı, mutluluk ve güzellik tanımlarını hiç süzgeçten geçirmeden kabul etmektir. İşte Platon’un “yaşanmaya değmez” dediği şey, biyolojik olarak nefes alıp vermek değil; ruhsal ve zihinsel olarak varlık gösterememektir. Kendi doğrularını inşa etmeyen, kendi acılarıyla yüzleşmeyen ve kendi seçimlerinin sorumluluğunu almayan bir insan, kendi hayatının sahibi olabilir mi?

Elbette sorgulamak, konforlu bir eylem değildir. Aynaya bakıp, “Benim şu an yaşadığım bu hayat, gerçekten yaşamak istediğim hayat mı?” diye sormak büyük bir cesaret ister. Çünkü bu sorunun cevabı çoğu zaman rahatsız edicidir. Bizi radikal kararlar almaya, bazı insanları geride bırakmaya veya alışkanlıklarımızı yıkmaya zorlayabilir. Çoğu insanın felsefeden veya derin düşünmekten kaçmasının temel sebebi de bu yüzleşmenin getirdiği o ürkütücü sarsıntıdır. Bilmemek ve akıntıya kapılmak her zaman daha güvenli hissettirir. “Cehalet mutluluktur” derler; ancak bu, sadece uyuşturulmuş bir zihnin geçici ve sahte mutluluğudur.

Nihayetinde, zaman en acımasız ve geri döndürülemez kaynağımız. Onu, hiç sormadığımız soruların ve hiç itiraz etmediğimiz kabullerin içinde eritip yok etmek, kendimize yapabileceğimiz en büyük ihanettir. Platon’un o kadim uyarısı, aslında bize verilmiş en güzel yaşam reçetesidir. Çünkü sadece neyi, neden yaşadığını bilen bir insan, o hayata gerçek bir anlam katabilir.